Естеліктер

  • В.Сурат (Воронеж кезеңінде қатар жүрген азаматтардың бірі)

  • Н.М. Дружинин

  • Е. Бекмаханов монографиясының талқылауы

В.Сурат (Воронеж кезеңінде қатар жүрген азаматтардың бірі)

Ермұқанмен Воронеж кезеңінде қатар жүрген азаматтардың бірі (В.Сурат) жас жігіттің оқуға тыңғылықты, ғылымға ынтық, өнерге жақын болғанын, өз жора-жолдастарының арасында сый-құрметке бөленгенін жазады:

«Учился он без особых усилий, отличная память и способность быстро усваивать в лекциях и прочитанном основное, главное позволяли ему иметь достаточно свободного времени. Это время Ермухан использовал полностью, насколько позволял наш студенческий бюджет, на посещение Воронежского драматического театра и гастролей московских артистов, чго лишний раз говорило о широте его интересов. Зритель он был отличный Хорошую игру или хорошее вокальное исполнение он мог смотреть и слушать часами, отрываясь, а после бурно выражать свой восторг увиденным или услышанным. Очевидно, это в значительной степени объяснялось его собственной музыкальностью. Ермухан без особого труда подбирал вещи и играл на незнакомых инструментах - пианино, мандолине, балалайке.

Мне лично особенно нравились в Ермухане его любовь и неподленный интерес к истории. Помню, как не раз во время поездки на каниикулы (поезд тогда шел от Москвы до Алма-Аты более пяти суток) мы многие часы коротали в разговорах об истории Казахстана, походах Чингиза, Римской империи, Искандере Двурогом, греческой мифологии, чем часто вызывали недовольство наших молодых попутчиц, так как пунические войны явно не оставляли места для внимания к ним. Уже тогда Ермухан обнаруживал широкий диапазон и глубину знаний, далеко выходящих за пределы курса педагогического института».

Н.М. Дружинин

Ғалымның екі диссертациясына қатысты мәліметтерді Н.М. Дружинин естеліктерінен алынды:

«Бұл уақытта Е. Бекмахановтың бірнеше жыл бойы айналысқан Кенесары Қасымов бастаған қозғалыс туралы тарау жеке монографияға айналып, тарих ғылымдырының кандидаты дәрежесін қорғауға ұсынылды. Е. Бекмахановтың өз сипаттамалары мен қорытындыларында бұл көп жылғы күресті патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық күрес ретінде дәстүрлі баяндау желісін ұстанды. Автор орыс үкіметінің озбырлығы мен күш көрсетуін жасырмай, көтерілістің тікелей себептерін түсіндіріп, қозғалыстың бұқаралық сипатын көрсетіп, оған прогрессивті баға берді. Оппоненттер еңбек туралы оң пікір айтып, ешқандай елеулі тайталас тудырмады, диссертанттың көздеген дәрежеге лайық екендігі мойындалды.

Алайда дәл осы кезде Кеңес Одағы халықтарының феодалдық дәуірдегі жергілікті көтерілістерін сипаттауда басқа ағым өсін, күшейе бастады. Соғыс жеңіспен аяқталған соң орыс халқының кеңестік кезеңде ғана емес, оның алдындағы кезеңдердегі де басшылық рөлі ерекше екпінмен айтыла бастады; XVIII – XIX ғғ. Башқұртстан, Қазақстан жэне басқа өңірлердегі қозғалыстар үстем таптың мүддесінен туған феодалдық қозғалыс ретінде ұсыналды; Шэміл, Кенесары Қасымов, башқұрт хандары және басқаларының қозғалыстарына берілген оң бағаның сыңар жақтылығы мен шектеулілігі атап көрсетілді, «Қазақ КСР-і тарихында» айтылған жетекші көзқарасқа керісінше тарихшылардың көпшілігі негізгі ауыртпалықты әр елдің өндіргіш күштерінің даму тарихына, олардын ішкі таптық қарым-қатнасын талдауға, отаршылдыққа қарсы қозгалыстарда феодалдардың басшылық рөліне көшіруді жақтады. Айтылған ескертпелердің көпшілігін дүрыс деп танып, кітаптың редакциясы мен авторлар ұжымы бірінші баслымның мәтінін қайта жазуға шешім қабылдады: экономикалық бөлімдер кеңейтіліп, патша үкіметінің отарлау саясатымен қатар орыс және қазақ халықтарының арасында бейбіт экономикалық байланыстардың дамын, нығайғаны көрсетілетін болды; жер шаруашылығымен айналысатын Ресей өнегесінің қазақ көшпелілеріне прогрессивті ықпалына ерекше тоқталу жэне Ресей мен Қазақстан ғалымдарының, суретшілері мен революционерлерінің арасындағы достық қатынастар туралы тараулар көлемі кобейтілетін болды. Кеңестік кезең ерекше томға бөлінді, ал кеңес кезеңіне дейінгі тарихтың мәтіні бұрын дайындалған, жарыққа 1949 жылы шықты.

Е. Бекмаханов өз кезегінде туған Отанының тарихын жан-тәнімен зерттеуді жалғастыра берді. Ол да оппоненттерінің кейбір сын-пікірлерін ескерді. Оның ойға алған монографиясы Қазақстанның өндіргіш күштері мен өндірістік қатнастарының отыз жылда - XIX ғасырдың 20-40 жылдарында өскенін көрсетуге тиіс болатын...

Сол жылдың күзінде (1946 ж., тамыз) Е. Бекмаханов «Қазақстан XIX ғ. 20-40 жж.» атты моноғрафиясы жазылып бітіп, КСРО ҒА Тарих институтына докторлык диссертация ретінде ұсынылды. Пікірталаста сөйлеген, Қазақстанның тарихымен түпнұсқа бойынша таныс оппоненттер диссерттацияның тұжырымдамасын дербес және негізделеген деп тауып, ұсынылып отырған дәрежеге лайық деп таниды. Дегенмен Е. Бекмахановтың қорытындылардың бәрі бірдей оппоненттерінің қолдауына ие болған жоқ. Соның ішінде М.П. Вяткин мен С.В. Юшковтан кейін мен сөз сөйлеп, Кенесары қозғалысының әлеуметтік негізі туралы мәселенің айқын қойылмағанын көрсеттім. Ресейдің Қазақстанмен саудасының және оның қазақтардың экономикалық дамуына әсерінің жете толық ашылмағанын, қазақ ұлттық поэзиясы сынының, ішінара Кеңесары Қасымов қозғалысына кедей жұрттың қатысканы туралы мәселе жөніндегі эдеби сынның жоқтығын айттым.

Аудиторияның ду қол шапалақтауымен Институттың ғылыми кеңесі Е.Б, Бекмахановқа тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін берді. Қазақреспубликасы тарихшыл арының арасындағы алғаш доктор беделіне ие болып, Қазақ Академиясының жаңадан құралған Тарих институты директорының орынбасары лауазымына тағайындалды (директоры белгілі құқық тарихшысы С.В. Юшков болатын.).»

Е. Бекмаханов монографиясының талқылауы

Е. Бекмаханов монографиясын талқылаған орынды ескертулерін айтқан тарихшы-ғалымдардың айтылған пікірталаста сөйлеген аздаған үзіндісінен-ақ көруге болады:

Д.П. Кучкин:

«...кітапта таптық күрес туралы мүлде ештеңе айтылмаған деу дұрыс емес. Ал кітапта таптық қайшылықтар туралы ой жоқ деу мүлдем ұятсыздық. Таптық қайшылықтар, таптық күрес жеткілікті атап көрсетілмеген, жеткілікті дамымаған десек, мәселе басқа. Алайда Бекмаханов қоғамның таптық жіктелуін айтып отыр, еңбекшілердің жағдайын, қандай салықтармен езгіге түскенінің айтып отыр. Бұлар туралы бар. Таптық күрес туралы, таптық қайшылықтар туралы ой жоқ дап қалай айтуға болады? Олар бар, олар көрсетілген.

Негізгі мәселе мынада: Кеңесары Қасымов қозғалысына қалай қарау керек, ол ұлт-азаттық қозғалыс па, әлде феодалдардың күресі ме?

Ұлт-азаттык күреспе немесе әлдебір басқа жаулап алу күресі ме?

Шешілуге тиіс күрделі мәселе осы. Бұл мәселе негізгі, шешуші. Ол Бекмаханов жолдастың кітабының тағдырын және тұжырымдамасының тағдырын шешеді.

Мен Кеңесары Қасымов қозғалысын негізінен самодержавие аппаратының отаршылдық езгісіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс деп білемін.

Бекмаханов Кенесары Қасымовтың соңынан халықтың, көпшіліктің ергенін құжаттармен, фактілермен, материалдармен көз жеткізіп дәлелдейді. Сыншы жолдастар мұны жоққа шығармайды.

Осы жерде естіген сынымыз жолдасқа көмектесу ниетінен туған сын емес... Қараңыздаршы. Айдарова жолдас айрықша қатты сөйледі. Тек сөздерінің үйлесімі жоқ. Ол Бекмахановтың кітабы бейсаяси, идеясыз, зиянды, Бекмаханов буржуазиялық ұлтшылдардың шылауында, Бекмахановтың тұжырымдасы буржуазиашыл- ұлтшыл дегенді айтады.

Айдарова немен аяқтады. Ол «көңіл айтумен» бастап, «қайырлы болсынмен» бітірді. Ол өз сөзін Бекмаханов қателіктерін мойындауға тиіс деумен аяқтады. Ол Бекмахановты кітаптағы қателіктерін түзетуге шақырды. Сонда кітап дұрыс болады дегенді айтады.

(Айдарова. Түзету керек!)

Мойындау мен түзету - бір. Бекмахановта буржуазиялық-ұлтшыл тұжырымдаманы айтқанда, мұнда қателік қандай?

(Орнынан. Мұнда түзететін ештеңе жоқ).

Бұл жерде әңгіме қателіктер туралы болмауға тиіс, Бекмахановты өзінің буржуазияшыл-ұлтшыл тұжырымдамасына өкінуге, соны сынауға, соны көмуге және маркстік-лениндік тұғырға тұруға шақыру керек.

Сіз, Айдарова жолдас, жағдайды Бекмаханов марксистік тұрғыда тұрмағандай, маркстік идеологияны меңгермегендей, тұжырымдамасын, буржуазияшыл-ұлтшыл сияқтандырып көрсетіп отырсыз. Оны осылайша құртпақсыз.

Расында «көңіл айтқаныңызға» мен түбірінен келіспеймін. Ал «қайырлы болсын» айтумен аяқтағаныңызға келісемін, құптаймын.

Ғылымға алғаш жол салған көптеген сындарлы ғылыми еңбектердегі жиі кездесетін қателіктер тәрізді қателіктер мен олқылықтар кітапта бар. Мына істе Бекмаханов жолдас та одан қашып құтыла алмаған. Оған осы қателіктерді көрсету керек, ал Бекмаханов жолдастар көрсеткен қателіктерді мойындап, кітаптың жаңа басылымында түзетуге тиіс».

Н.М. Дружинин:

«Айдарова жолдастың айтқанына ерсек, индустардың ағылшындарға қарсы күресін реакцияшыл, Кавказдың солтүстік-шығыс таулықгарының Шәміл бастаған қозғалысы реакцияшыл, Башкұртстан мен басқа көтерілістерді де сондай деуіміз керек. Мұндай дәйек осындай қарапайым қорытындыға соқтырады. Біз онымен келісе алмаймыз.

Бізге шын мәнінде Кенесары ешқандай мемлекет, хандық құрған жоқ, Бекмаханов оған оны беталды таңып отыр дегенді айтады.

Әрине, түпкілікті бекіген және берік қалыптасқан мемлекет құрыла алмас еді. Дегенмен Бекмахановтың кітабында келтірілген фактілерден соң мұнда билік органдарының белгілі бірлігі, белгілі шаралары болғанын жоққа шығаруға болмайды. Сіз бұл мемлекет емес дейсіз. Мемлекет деп нені айтар едіңіз? Біз сіздің мемлекеттің мәні туралы методологиялық пайымдауыңызды тыңдауға тиіспіз. Бұл - барлық таптық мемлекетке тән ерекшеліктері бар белгілі феодалдық мемлекеттік құрылым.

Бізге шын мәнінде Кеңесары феодалдық тартысқа карсы күрескен жоқ, Бекмаханов өзіне-өзі қарсы шығып отыр дегенді айтады. Ол бір жағынан Кеңесары өзара таласушы руларды татуластыруға қол жеткізді дегенді айтса, соңынан Кенесарының алға қойған мақсатқа жете алмағанын, жеңіліске ұшырауға тиіс екенін мойындайды. Шын мәнінде бұл жерде ешқандай қайшылық жоқ. Кенесары алға қойған міндеттерінің күшімен көп жағдайда араз руларды татуластыруға қол жеткізді. Бірақ жекелеген жағдайларда оларды татуластырумен шынайы, берік, мықты бірлік кұра алмады, өйткені орталық күш одан әлдірек болып, басым түсті, орталықтандырушы тұжырымдар орталық күштің алдында тізе бүкті. Бұп Кенесары байқатқан ынта-жігердің асу бермес бөгетке ұшырағанын көрсетеді. Мұнда қайшылық жоқ.

Сондықтан Бекмахановтың кітабы буржуазияшыл ұлтшылдың еңбегі, тұжырымдамалары - буржуазияшыл-ұлтшыл деген жолдастармен ешбір келісе алмаймын».

М.П.Вяткин:

«Айдарова жолдас бұл қозғалыс прогресшіл емес дейді, егер прогресшіл болмаса, реакңиялы болғаны. Неге? Себебі ол кеш болған. Бекмаханов мұны жасырмайды. Ол мұның қазақ хандығын құруға кеш талпыныс екенін айтады.

Егер осының негізінде мұны реакцияшыл қозғалыс деп атасаңыз, марксизм-ленинизммен ешбір жанаспайтын объективизм тұрғысында тұрғаныңыз. Бұл, мейлі, кеш талпыныс болсын, Россияға қосылудың залалы аз болсын. Дегенмен Кеңесары тәуелсіз хандық кұру үшін күресті ме? Қазақ халқының еңсесін басқан полицейлік режимнің езгісі мен балшығын есептен неге шығарып тастайсыз? Меніңше мұны ұмытып, объективистік пайымдау негізінде бұл реакцияшыл қозғалыс болды, мұнда прогрессивті күрестің элементтері болмады деу мүлде қисынсыз. Бекмаханов бұл көзқарасты ұстанған емес, менің пікірімше, дұрыс жасады. Бұл шындығында тәуелсіз қазак хаңдығының санасына бағытталған ұлт-азаттық күрес болды.

Осы тұста Айдарова жолдас айтпақшы, Кеңесары расында Қазақстанды Россиядан қытай қорғанымен бөліп тастамақ болды ма? Жоқ. Ол Россиямен байланыс нысанын өзгерту бодандықты империяның Қазақстанға қамқорлығымен алмастыруға ұмтылды. Айдарова жолдас неліктен полицейлік режиммен салыстырғаңда қамқорлық жағдайында озат орыс экономикасына, Қазақстанға ықпалы аздау болады деп ойлайды? Өз тезисің негізіздеу үшін Айдарова жолдас Бекмахановты бұрмалаған. Бекмаханов Кенесары тұйық хандық құруға ұмтылды дегенді ешқашан айтқан жоқ қой. Ол Кенесарының Россияға бағдарын айтады. Россияға қатысты ол қазақ халқы тәуелсіздіктің нышандарын сақтап қалатындай байланыс нысанын өзгерткісі келді. Сол уақытта аяусыз күрес жүріп жатты. Неге реакцияшыл? Мүлде түсініксіз».

Ф.Якунин:

«- Осы жерде Айдарова жолдас пен рецензенттер Бекмаханов еңбегіндегі бірқатар кемшіліктерді атап көрсетті С.В. Бахрушин де бұл кемшіліктерді айтады. Маған тек Кучкин жолдастың еңбекте ешқандай кемшілік жоқ деуі түсініксіз ...

... Меніңше Бекмахановтың еңбегі қозғалыстың өзін бағалау туралы мәселені дұрыс қоюында. Қазақ халқының Кенесары бастаған қозғалысы ұлт-азаттық қозғалыс болды. Дегенмен бұл қозғалыстың бағдарламасы феодалдық еді.

Қазақстанда осы қозғалысты бағалау туралы мәселе жөнінде таластар өте көп. Жергілікті жолдастардың, қазақ тарихшылары мен әдебиетшілерінің бұл козғалысгты шектен тыс идеяландырып жібергенін айтуымыз керек.

Бұл козғалысты идеяландыру екінші басылымда да болғандықтан «Қазақ КСР тарихында», оны өндегенде Кенесары Қасымов туралы бөлімді түбегейлі өңдеу керек”.

С.В. Юшков Бекмахановтың кітабы туралы қорытынды сөзінде:

«кітап өте қызықты. Өзім ресми оппоненті болдым. Егер жолдастар кітапты сынауды бастаса, өздерінің белгілі бір жағдайларын қайта қарауға көшу әрбір ғылыми қызметкердің парызы» - деді.

Бекмахановтың сөзінен үзінді:

«Кенесарының Қырғызстандағы қаталдықтарының фактісінің негізінде сыншыларым, соның ішінде Айдарова жолдас Кенесарының Қырғызстандағы күресін ұлттық тонау күресі деп есептейді. Меніңше, мұндай баға шын мәнінде дұрыс емес. Ең алдымен сыншыларымның Кенесарының Қырғызстандағы күресіне моральдық пайымдау, яғни Кенесарының қаталдығы тұрғысынан келуі жөн емес. Әлеуметтік сипаттың қозғалысы оның қаталдығымен анықталмайды.

Б.Д. Грековтың қорытындысы:

«Осында болғандардың бәрі, меніңше, заңды. Дегенмен мені мәселенің басқа қыры да қызықтырады: Қазақстан тарихы жөнінде айыптаулар неге соншалықты көп? Бекмаханов жолдастың еңбегі мен екінші басылымның корректурасын қайта оқыған жолдастар әлденеден мазасызданған ғой сірә? Бәлкім, әлдебір аңдаусыздық, ұлғайтылған сипаттамалар мазасыздыққа себеп болған шығар. Мүмкін, сын әрдайым бірдей әділ болмаған болар, дегенмен «Қазақ КСР тарихы», сондай-ақ Бекмаханов жолдастың еңбегінің мазмұнының мазасыздануға себеп болғаны анық.

Бүгін бүл ескертпелердің жаңа ғана айтылмағаны, Николай Михайлович Дружинии мен Михаил Порфирович Вяткиннің диссертация корғау кезінде авторды сактандырғаны аян болды. Бекмаханов жолдас бұл ескертпелердің біраз бөлігін ескерген.

Алдымызда жауапты міндет - « Қазақ КСР тарихының»

Екінші басылымын шығару тұр. Әрине, бұл істе мейлінше сақ болуымыз керек, себебі Қазақстанның Тарих институты ғана емес, жалпы біздің институт та жауап береді.

Әділетсіз ескертулер мен әр түрлі ұсақ - түйектер өздігінен қалады деп ойлаймын. Бұл жерде оларға қарсы топтасқан сияқты. Дегенмен міндетті түрде ескерілетін әділ сындар да бар.»

Previous
Next

                   
Павлодар қ., С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, Білім беруді ақпараттандыру орталығы
Авторлық құқықтар © 2013 Е.Бекмаханов сайты.